چكيده

در سالهاي اخير، رتبه بنديهاي علمي به منظور مقايسه دانشگاههاي مختلف جهان گسترش چشمگيري يافته است. بر مبناي پيشرفتهاي مفهومي و روش‌شناسي رويکردهاي رتبه بندي دانشگاهها، پنج معيار، مشخص شده و چهار نوع رتبه بندي دانشگاهي مورد مقايسه قرار گرفته و تحليل مقايسه اي از چهار نوع رتبه بندي با در نظر گرفتن تعداد معيار ها و وزن هر کدام از آنها، ارائه شده است. نتايج نشان مي دهند که اگر چه برخي از شاخصها در مقايسه با ديگر شاخصها تفاوت قابل ملاحظه اي با همديگر دارند و حتي بسياري از اين شاخصها منحصر به فرد هستند، ولي شاخصهاي مربوط به بهره وري علمي و پژوهشي کادر علمي دانشگاهها، نقش برجسته‌اي درتمام اين رويکردها دارند.

مطالعه مقايسه اي نظامهاي بين المللي دانشگاهها
افزايش ملاحظات مبتني بر بازار و پژوهشهاي بين المللي موسسات آموزش عالي سراسر جهان منجر به افزايش علاقه دولت، دانشگاهها و دانشجويان به شناخت جايگاه خود، در مقايسه با ساير موسسه‌هاي آموزشي شده است.گسترش دانشگاهها در هر قاره، منجر به افزايش اقدامات مربوط به تجزيه و تحليل هاي مستقل کيفيت دانشگاهها در کشورهاي مختلف در سالهاي اخير شده است. از سال 1983مجله U.S News و World Reports شروع به انتشار فهرست بهترين دانشگاههاي امريکا به صورت ساليانه كردند و پس از آن بسياري از کشورها به پيروي از آنها، شروع به سنجش فعاليتهاي دانشگاهي خود با هدف دادن اطلاعات به مشتريان و سنجش عملکرد هايشان به عنوان راهبرد بازاريابي آموزشي كردند. در دو دهه گذشته، رتبه بنديهاي دانشگاهي يا جدولهاي دانشگاهي به گونه قابل ملاحظه اي، نه تنها در بخشهاي خصوصي، بلکه در بخشهاي دولتي و انجمنهاي حرفه اي نيز گسترش يافته است.
در رابطه با رتبه بندي دانشگاهي، سه موضوع کليدي مطرح است: چه کسي رتبه بندي کند؟ چرا رتبه بندي مي كند و مخاطبان رتبه‌بندي چه كساني هستند؟ بسياري از رتبه بنديهاي دانشگاهي توسط موسسه‌هاي خصوصي و يا توسط رسانه‌ها (مثلا ژورنال‌ها) صورت مي گيرد. در هر صورت انجمن هاي حرفه اي و دولتها توجه بيشتري به اين موضوع دارند. در پاسخ به اين پرسش که چرا رتبه بندي؟ بايد گفت که هدف اصلي عبارتست از دادن اطلاعات به مشتري به منظور کمک به او در انتخاب موسسه آموزش عالي. همچنين هدف مهم ديگر از رتبه بندي، عبارتست از عمل كردن آن به عنوان استراتژي بازاريابي آموزشي. و اين هدف اشاره به ارتقاي کيفيت موسسه‌هاي آموزشي و ايجاد انگيزه بين آنان دارد. موضوع سوم که در رابطه با رتبه بندي دانشگاهي مطرح است مخاطبان رتبه بندي است. دانشجويان از بيشترين اهميت در بين مشتريان آموزش عالي برخوردارند. والدين، ديگر گروه کليدي هستند از آن حيث که آنها هزينه‌هاي تحصيل دانشجويان را مي پردازند. ساير مشتريان آموزش عالي، عبارتند از: دولت و موسسه‌هاي دولتي مسئول سياستهاي آموزشي. نظامهاي رتبه بندي دانشگاهي از نظر نوع شاخصهاي مورد استفاده دربرگيرنده طيفي وسيعي از شاخصهاست که بسته به تعريف کيفيت و بر مبناي آن تطبيق داده مي شود. با اين وجود دستور كارهاي متنوعي در ارتباط با فرايند حساس رتبه بندي، مي تواند تدوين شود. در ابتدا، داده ها مي توانند از هر يک از منابع موجود يا منابع اصلي رتبه بندي جمع آوري شوند. در مرحله بعد، شاخصها استاندارد شده و وزن دهي مي‌شوند. و درنهايت جمع بندي و مقايسه به منظور مرتب کردن موسسه‌هاي دانشگاهي بر حسب رتبه، صورت مي گيرد. اگر چه گرايشهاي اوليه درباره نظامهاي رتبه بندي دانشگاهي و تجزيه و تحليل دانشگاهها تنها به يک کشور محدود شده بودند (‌براي شناخت جنبه هاي روش شناسي رتبه بندي دانشگاههاي آلمان، استراليا و نيوزلند، چين، اسپانيا، ژاپن، امريکاي لاتين، انگلستان، هلند و روسيه)، رشد و تحرک سريع دانشجويان به دليل گسترش اقتصادي و تکنولوژيکي، منجر به توسعه رويکردهاي رتبه بندي دانشگاهي از سطح ملي به سطح بين المللي شده است. همان‌گونه که دانشگاهها به گونه فزاينده اي در سطح جهاني با همديگر به رقابت مي پردازند،آنها به مقايسه خود با ساير دانشگاههاي جهان نيز مي پردازند. در حقيقيت اصطلاح مقياس جهاني مطرح شده و بسياري از دانشگاهها انتظار دارند تا به عنوان دانشگاههايي در مقياس جهاني مورد توجه قرار گيرند. پيشگام رتبه بندي علمي از دانشگاههاي جهان، موسسه آموزش عالي دانشگاه جايو تانگ شانگهاي بود. بعد از اين اقدام، اقدامات ديگري بر مبناي مقايسه هاي بين المللي داده هاي علمي دانشگاهها، با هدف رتبه بندي دانشگاهي توسط ساير موسسه‌هاي آموزشي صورت گرفت. اقدامات نخستين در جهت ايجاد نظامهاي رتبه بندي دانشگاهي منجر به شروع بحث ميان کارشناسان مختلف شد. براي مثال اينکه چه شاخصهايي مي‌توانند به گونه‌اي واقعي، کيفيت را اندازه گيري كنند، چگونگي ارائه اطلاعات در فرمت رتبه بندي دانشگاهي به منظور افزايش شفافيت اندازه گيريها و غيره از اين دسته مباحث هستند. به تازگي در دسامبر سال 2004 موسسه سياستگذاري آموزش عالي و مرکز اروپايي آموزش عالي يونسکو جلسه‌هاي ديگري را در واشنگتن دي سي داشته اند. گروههاي مختلفي از کارشناسان برجسته کشورها، با مسئولان بهترين دانشگاههاي جهان به بحث و بررسي درباره قوتها و ضعف‌هاي نظامهاي رتبه بندي دانشگاهي پرداخته‌اند که اين امر منجر به يافته هاي کليدي گسترده اي در سراسر منابع مختلف علمي براي دانشگاهيان و دست درکاران رتبه بندي دانشگاهي شده است(براي مثال شماره ويژه آموزش عالي در اروپا، سال 2005 شماره XXX). و اين واقعه زمينه تشکيل گروه کارشناسان رتبه بندي هاي بين المللي را که در برگيرنده کارشناسان برجسته کشورهاي مختلف است، با هدف بررسي روايي، اعتبار و سود مندي نظامهاي رتبه بندي فراهم كرد. در همين راستا نخستين کنفرانس دانشگاهها در مقياس جهاني از 16 تا 18 ژوئن 2005 با هدف پيشبرد توافقهاي ملي براي ايجاد استانداردهايي براي مقايسه هاي بين المللي ارزيابي‌ها از موسسات آموزش عالي و رتبه بنديهاي دانشگاهي جهان، در چين برگزار شد. اين واقعيتي است که رتبه بنديهاي بين المللي از دانشگاهها رايج شده و اهميت فزاينده اي براي موسسه‌هاي آموزشي يافته است. در اين زمينه ضمن توضيح اقدامهاي گذشته، مطالعه حاضر با هدف مقايسه نظامهاي مختلف رتبه بندي بين المللي از دانشگاهها به منطور بررسي اين امر که آيا با وجود تفاوتهاي گسترده ميان دانشگاهها، مي توان شاخصهاي علمي قابل اطميناني جهت مقايسه دانشگاهها در سطح ملي و بين المللي شناسايي کرد، انجام شده است.

انواع رتبه بندي
رتبه بندي يکسان: مجموعه متمايز از شاخصهاي توزين شده که با همديگر ترکيب شده، نمره واحدي را که منعکس کننده کيفيت کلي يک موسسه است ارائه مي دهد.
_ رتبه بندي مبتني بر رشته: موسسه‌هاي بر مبناي برنامه هاي خاص، تخصص ها يا موضوعهاي خاص، رتبه بندي مي شوند.
_ ساير: رتبه بندي‌هايي که به آساني توصيف نمي شوند.

ساختار رتبه بندي‌ها
_ رتبه بندي عددي: دانشگاهها بر مبناي شماره هاي 1،2،3،4و... رتبه بندي و طبقه‌بندي مي شوند.
_ رتبه‌بندي خوشه اي يا گروهي: دانشگاهها بر مبناي عالي، متوسط، ضعيف و غيره رتبه بندي مي شوند.
_ رتبه بندي سطوح بالا: دانشگاهها از نظر عددي رتبه بندي مي شوند و تنها برترين‌ها گزارش مي شوند.
_ فراواني رتبه‌بندي‌ها: ساليانه، دوسالانه(دو سال يکبار)، سه سال يکبار يا به شکل نامتناوب.
_ مرتب كردن رتبه‌ها: دانشگاهها مي‌توانند بر مبناي چگونگي کنترل(دولتي يا خصوصي)،پراکندگي جغرافيايي،سابقه و ماموريت شان، طبقه بندي شوند.
_ منابع داده ها: هر يک از داده ها از منابع موجود(مثل گزارشهاي موسسه) يا منابع اصلي(مثل پيمايش دانشجويان، کارکنان و اعضاي هيئت علمي) به دست مي آيند. در کنار اين اطلاعات ، جزئيات اضافي براي هر يک از رتبه بندي هاي بين المللي انتخابي، ارائه شده است.

1. رتبه بندي علمي دانشگاههاي جهان:
_ نوع رتبه بندي: رويکرد يکسان.
_ ساختار: ترکيبي از رويكردهاي عددي و سطح بالا( 500 دانشگاه برتر)
_ فراواني: ساليانه(2003،2004،2005).
_ نوع رتبه بندي: بر مبناي پراکندگي جغرافيايي دانشگاهها(100 دانشگاه برتر آمريکاي شمالي و آمريکاي لاتين، 100 دانشگاه برتر اروپا و 100 دانشگاه برتر آسيا و اقيانوسيه).
_ منابع داده ها: داده هاي موجود.
_ صفحه اينترنتي: http://ed.sjtu.edu.cn/ranking.htm
توصيف:
اين رتبه بندي نتيجه مطالعه بيش از 2000 دانشگاه جهان است هر چند که تنها 500 دانشگاه برتر جهان را منتشر مي کند. شاخصهاي آن بر مبناي مطالعات علمي است و عبارتند از:
_ تعداد کل فارغ التحصيلاني که موفق به دريافت جايزه نوبل و مدالهاي رشته ها شده‌اند(10 درصد از کل نمرات).
_ تعداد کل کادر آموزشي موسسه که برنده جايزه نوبل و مدالهاي رشته ها شده اند( 20 درصد کل نمرات).
_ تعداد استنادهاي محققان در 21 موضوع علمي( 20درصد کل نمرات)
_ تعداد مقاله‌هاي منتشر شده در دانش و طبيعت در فاصله بين سال 2000 تا 2004(20 درصد کل نمرات) (براي موسسه‌هاي خاص علوم انساني و علوم اجتماعي اين شاخص مورد توجه قرار نمي گيرد و وزن آن به ساير شاخصها منتقل مي شود).
اندازه موسسه: نمرات کلي 5 شاخص يادشده تقسيم بر تعداد اعضاي کادر آموزشي تمام وقت( 10 درصد کل نمرات).
براي هر شاخص بالاترين نمره موسسه از نمره 100 مشخص مي شود و ديگر موسسه‌ها بر مبناي درصدي از بالاترين نمره محاسبه مي شوند. تکنيک هاي آماري استاندارد نيز در صورتي که نياز باشد براي تعديل شاخصها مورد استفاده قرار مي گيرند. نمرات هر يک از شاخصها بر مبناي درصد هاي اشاره شده در بالا، براي تعيين نمره نهايي هر موسسه وزن دهي مي شود. بالاترين نمره موسسه از نمره 100 مشخص مي شود و ديگر موسسه‌ها بر مبناي درصدي از بالاترين نمره محاسبه مي شوند.

2. رتبه بندي دانشگاههاي جهان:
_ نوع رتبه بندي: ترکيبي از رويکرد مبتني بر رشته و رويكرد رتبه بندي يكسان.
_ ساختار: ترکيبي از رويکرد بالاترين ها و رويکرد عددي(200 دانشگاه برتر).
_ فراواني: ساليانه(2004،2005).
_ نوع رتبه بندي: بر مبناي پراکندگي جغرافيايي دانشگاهها(50 دانشگاه برتر اروپا، 50 دانشگاه برتر آمريکاي شمالي و بقيه 50 دانشگاه برتر جهان).
_ منابع داده ها: داده هاي اصلي و موجود.
_ صفحه اينترنتي:
Http://www.thes.co.uk/worldrankings/

توصيف:
اين رده بندي در هفته نامه The Times Higher Education Supplement منتشر مي‌شود اگر چه که تحت مالکيت تايمز بوده، به صورت جداگانه فروخته مي شود از آن باسابقه تر و شناخته تر است. معيار‌ها و شاخصها به منظور بهبود اقدام دانشگاه جي ياو تانگ شانگهاي تدوين شده است. در اين رتبه بندي، شهرت دانشگاه كه به وسيله دانشگاهيان(مثل بازبيني توسط همتايان) مورد قضاوت قرار مي گيرد، بسيار مهم است و وزن اين شاخص تقريبا نيمي از کل نمرات است(40 درصد کل). از 2375 محقق فعال دانشگاهي تقاضا مي‌شود تا نام برترين دانشگاهها را بر حسب موضوع و منطقه جغرافيايي ذکر کنند.

3. جدول برترين موسسه‌هاي تحقيقاتي بين المللي (CEST):
_ نوع رتبه بندي: رويکرد مبتني بر رشته تحصيلي(مهندسي، کامپيوتر و فناوري، پزشکي باليني، فيزيک ،شيمي و زمين شناسي، علوم رفتاري و اجتماعي، کشاورزي، بيولوژي و علوم طبيعي، هنر ها و علوم انساني، علوم زندگي).
_ ساختار: رتبه بندي خوشه اي(بخشي)
_ فراواني يا تکرار: فاصله هاي بي‌قاعده (1994-1999، 1998-2002)
_ ترتيب: ندارد
_ منابع داده ها: داده هاي موجود
_ صفحه اينترنتي:
http://adminsv3.admin.ch/cest/en/aktuell.htm
توصيف:
اين رتبه بندي به وسيله مرکز مطالعات دانش و فناوري منتشر مي شود. و بر مبناي قانون شوراي فناوري و دانش سوئيس ايجاد شده است. شوراي فناوري و دانش سوئيس مجري پروژه هاي دانش و فناوري دولت فدرال سوئيس و ديگر ذي‌نفعان سياستهاي دانش و فناوري است. شاخصهاي اين رتبه بندي با موسسه و زيررشته هاي موسسه مرتبط است. شاخصهاي زير رشته‌ها اين‌گونه‌اند:
_ تعداد مقاله‌هاي منتشر شده در پايگاه اطلاعاتي آي اس آي
_ تاثير وزني انتشارات
_ فعاليتهاي چاپ و انتشار
_ سهم جهاني انتشارات
_ شاخصهاي مرتبط با موسسه:
_ درجه تخصصي بودن انتشارات
_ تعداد کل انتشارات.
از تکنيک‌هاي آماري و محاسبه‌هاي علمي براي نمره دهي شش شاخص موسسه استفاده مي شود. برخلاف سه نوع رتبه بندي ديگر که براي مطالعه کنوني انتخاب شده است، شاخصهاي اين نوع رتبه بندي براي دستيابي به نمره کلي وزن دهي، ترکيب نمي شود و موسسه‌ها بر مبناي تنها يک شاخص، يعني تعداد مقاله‌هاي منتشر شده در پايگاه اطلاعاتي آي اس آي، رتبه بندي مي شوند که نمره 100 را دريافت مي کنند.

4.رتبه بندي برترين دانشگاههاي آسيا
نوع رتبه بندي: ترکيبي از رويکرد يکسان و مبتني بر رشته( مدارس دانش و فناوري).
ساختار: رويکرد عددي
فراواني يا تکرار: ساليانه، چاپ هفته نامه آسيا از دسامبر 2001 متوقف شده است. آرشيو آن شامل رتبه بندي دانشگاهها به صورت آنلاين هنوز وجود دارد.
ترتيب: ندارد
منابع داده ها: داده هاي اصلي و داده هاي موجود.
صفحه اينترنتي: http://www.asiaweek.com/asiaweek/features/universities2000/index.html
توصيف:
اين رتبه بندي از داده هاي پرسشنامه اي استفاده مي کند که به ويژه براي جمع آوري داده ها از منابع خارجي طراحي شده است. شاخصهاي مورد استفاده آن عبارتند از:
بازبيني توسط همتايان: از کارشناسان انجمن‌هاي آسيايي يا دانشگاههاي خارجي (دانشگاه کلمبيا، دانشگاه کاليفرنيا و دانشگاه لستر) تقاصا مي شود تا برمبناي شهرت دانشگاههاي آسيا به آنها نمره بدهند ( 20 درصد کل نمرات).
گزينش دانشجويان: بر مبناي 1. تعداد دانشجويان پذيرفته شده در سال اول در مقايسه با کل درخواستها، 2. تعداد دانشجويان ثبت نام شده در مقايسه با تعداد کل پذيرفته شده ها، 3. ميانگين نمرات دانشجويان سال اول در آزمون ورودي دانشگاه يا آزمون سراسري. دانشکده ها يي که داراي نظامهاي آموزشي يا سياستهاي آموزشي سخت گيرانه اي هستند و تعداد درخواستها را محدود مي کنند بالاترين نمره را دريافت مي دارند( 25 درصد از کل نمرات).
منابع مربوط به هيئت علمي شامل1. تعداد اساتيد/محققان تمام وقت با درجه دکترا؛
2. تعداد اساتيد/محققان تمام وقت با درجه فوق ليسانس و دکترا؛ 3. متوسط پرداختها
4. مدت زمان صرف شده توسط هر استاد در دانشگاه؛ 5. نرخ استاد به دانشجو. دانشگاههايي که مزاياي غير پولي را اعطا مي کنند، مثل خانه رايگان، بالاترين نمره را دريافت مي کنند( 25 درصد از کل نمرات).
تحقيق: برمبناي 1. استنادهاي مجله‌هاي علمي، مثل آي اس آي؛ 2. تعداد بازديد از مقاله در ژورنال؛ 3. مقاله‌هاي ارائه شده در کنفرانسهاي بين المللي؛ 4. کتابهاي منتشر شده؛ 5. يافته‌هاي تحقيقاتي و ؛ 6. دانش آموختگان( 20درصد کل نمرات).
منابع مالي شامل: 1. کل منابع صرف شده براي هر دانشجو؛ 2. منابع کتابخانه‌اي صرف شده براي هر دانشجو؛ 3. پهناي باند اينترنت؛ 4. کامپيوتر هاي عمومي؛ 5. هزينه هاي صرف شده براي آزمايشگاههاي دانشکده هاي دانش و فناوري(10 درصد کل نمرات).
نمرات اين شاخصها از بالاترين با پايين ترين رتبه بندي مي شود. برترين دانشگاه نمره 100 را دريافت مي کند و ديگر دانشگاهها درصدي از بالاترين نمره را دريافت مي دارند. زماني که بعضي از داده ها معتبر نباشد، نرخ هاي مطالعه سال 1999 يا پايين ترين نمرات دانشکده در کشور مشابه مورد استفاده قرار مي گيرد.

نتايج
تجزيه و تحليل مقايسه اي از چهار نوع رتبه بندي بين المللي از دانشگاهها از نظر فراواني تکرار شاخصها و وزن تخصيص داده شده به هر يک، بررسي شد. هر شاخص بر مبناي نمره اي که به آن داده شده و وزن آن در رتبه بنديهاي مختلف مورد ملاحظه و توجه قرار گرفت. در مرحله بعد، بر مبناي شيوه رتبه بندي، نمرات بالاترين شاخصها به عنوان نمره 100 در نظر گرفته شد و ديگر شاخصها بر مبناي درصدي از بالاترين شاخص محاسبه شد. درنهايت شاخصها به ترتيب بالاترين به پايين ترين نمره تنظيم شد. (جدول 1) فهرست شاخصهاي مورد استفاده در نظامهاي رتبه بندي بين المللي از دانشگاهها را به صورت مقايسه اي و بر حسب فراواني و وزن هر شاخص نشان مي‌دهد. همان‌گونه که (جدول 1) نشان مي دهد 28 شاخص متفاوت شناسايي شد. برخي از اين شاخصها در بيشتر از يک رده بندي مورد استفاده قر ار گرفته‌اند. اما تعداد قابل توجهي از اين شاخصها منحصر به فرد هستند. هيچ شاخصي نيست که در 4 نوع رتبه بندي استفاده شده باشد. نزديکترين شاخص به اين موضوع، تعداد مقاله‌هاي چاپ شده در آي اس آي است که در سه نوع رتبه بندي، بالاترين وزن را دارد. همچنين بازبيني همتايان از کيفيت و شهرت دانشگاه، از راه مطالعه داده هاي اصلي، بالاترين نمره را در رتبه بندي هاي علمي بين المللي دارد.ديگر شاخصهايي که در رتبه بندي از جايگاه خوبي برخوردار عبارت از تحقيقات و توليدات علمي است که تعداد استنادهاي اشاره شده توسط محققان فعال دانشگاهي، در پايگاه علمي آي اس آي را شامل مي‌شود.

نتيجه گيري
تجزيه و تحليل ديگري شامل طبقه‌بندي شاخصها در گروههاي گسترده‌تر نيز انجام شد. شاخصها به هفت گروه جداگانه تقسيم شدند که بر مبناي آن، هر کدام بخشي از نظامهاي آموزشي موجود را از نظر کيفيت مورد سنجش و ارزيابي قرار مي‌دهد که شامل کيفيت تحقيقات، مطالعات آوازه و شهرت، منابع انساني، ويژگيهاي اوليه، منابع خام، خروجي‌ها و فرايندهاي يادگيري است.به منطور ارائه فهرستي که زمينه شناخت اهميت هر يک از رتبه بندي‌هاي انتخابي را دارا باشد، محاسبات مشابه براي اين شاخصها انجام شد. وزن همه شاخصهاي يک طبقه با همـديگر جمع‌بندي شد و طبقه‌اي که بيشترين نمره را به دست مي آورد، نمره‌ 100 به آن تخصيص داده شد. ديگر طبقه‌ها نيز به عنوان درصدي از بالاترين نمره محاسبه شدند. در نهايت طبقه ها در جدول، به ترتيب، بالاترين به پايين ترين مرتب شد(جدول 2).
مشاهده کنيم که تمام چهار شاخص رتبه‌بندي‌هاي بين‌المللي انتخابي دربرگيرنده برخي از شاخصهاي طبقه کيفيت تحقيقات است. همچنين رتبه‌بنديها، وزن بالايي را به طبقه مطالعه آوازه و شهرت و کمترين وزن را به منابع انساني و منابع خام و خروجي نهايي داده‌اند. هيچ يک از رتبه بنديها طبقه و شاخصهاي فرايند يادگيري را در اندازه گيريهاي خود، در نظر نگرفته‌اند.

منبع:

Buela – Casal, Gualberto & Maria Paz Bermodez Sanchez, (2007), Comparative Study Of International Academic Rankings Of Universities, Published By Akadmiai Kiado and Springer, vol-71, No.3, 349-365